Competenties betekenis
Competenties zijn te leren en te ontwikkelen naarmate je ouder wordt en meer ervaring opdoet. Competenties zijn ook niet altijd vaardigheden waar je al goed in bent, maar kunnen ook vaardigheden of eigenschappen zijn waarin je beter wilt presteren.
Het woord competenties, de betekenis
Het woord competenties komt vooral voor in de werksfeer. Bijvoorbeeld tijdens een sollicitatie of wanneer je bij een bedrijf dienst bent. Competenties zijn namelijk een combinatie van kennis, vaardigheden en attitudes waarmee je een beroep of een functie kunt uitoefenen. Competentie wordt weleens als synoniem gebruikt voor het woord ‘talent’, wat incorrect is. Een talent is namelijk aangeboren en een competentie niet altijd.
Ontwikkelbaarheid en meetbaarheid van competenties
Competenties bestaan doorgaans uit kennis, vaardigheden en houdingsaspecten, maar kunnen pas echt effectief worden ingezet als de ontwikkelbaarheid ervan expliciet wordt erkend. Vrij naar onderzoek blijkt dat kennis en vaardigheden relatief eenvoudig te ontwikkelen zijn via opleidingen, training of ervaring. Houdingen en persoonskenmerken daarentegen vergen vaak blijvende zelfreflectie en een ondersteunende context, zoals mentorship of coaching. Het beeld van de ijsberg, populair gemaakt door McClelland, toont dat zichtbaar gedrag slechts het topje is, terwijl daaronder drijfveren, talenten en persoonlijkheid schuilgaan. Dat maakt competentieontwikkeling zo’n bewust proces, waarin motivatie en context minstens even relevant zijn.
Gedragsspecifieke indicatoren
Om competenties meetbaar te maken maken organisaties gebruik van gedragsspecifieke indicatoren. In zulke competentietalen wordt een competentie als ‘samenwerken’ niet alleen gedefinieerd, maar worden er concreet waarneembare handelingen aan gekoppeld: overleg voeren, constructieve feedback geven, teamdoelen prioriteren. Door die gedragsindicatoren te beschrijven binnen kaders als SHL’s Universal Competency Framework of Spencer & Spencer’s model, ontstaan duidelijke meetpunten voor ontwikkeling, werving en beoordeling.
Verschil tussen persoonsgebonden en rolgebonden competenties
Competenties kunnen onderscheiden worden in twee typen: persoonsgebonden, zoals leervermogen, flexibiliteit en stressbestendigheid – dit zijn algemene kwaliteiten die in uiteenlopende rollen relevant blijven; en rolgebonden, zoals beslissingsvaardigheid of autorijvaardigheid, die nauw aansluiten bij specifieke functies. Iemand die bijvoorbeeld technische kennis heeft van programmeren maar niet over stabiliteit gedurende stressvolle sprints beschikt, zal er in een DevOps-team anders voorstaan dan wanneer persoonlijke flexibiliteit meeverwogen wordt.
Tweedeling in competentiemanagement
Deze tweedeling is essentieel in competentiemanagement, omdat ontwikkeltrajecten en assessments zo veel gerichter kunnen worden ingericht: generieke talenten kunnen via reflectie‑ of loopbaaninstrumenten aangesproken worden, terwijl rolcompetenties vaak via praktijk- of leervaardigheidstrainingen verhoogd kunnen worden.
Competentieprofielen en raamwerken
Bedrijfsleven en onderwijs maken vaak gebruik van vaste raamwerken om competenties systematisch in kaart te brengen. UGent werkt met generieke competenties verdeeld over intrapersoonlijke, interpersoonlijke en creatieve/innovatieve vaardigheden – bedoeld om studenten futureproof te maken in een dynamische samenleving. Binnen de zorg is CanMEDS bekend, met rollen zoals communicatie, vakinhoudelijkheid en professioneel optreden, die elk hun specifieke competenties bevatten. In HR gebruiken organisaties vaak SHL’s UCF of Spencer‑modelllen om talenten op een wetenschappelijke manier te identificeren, ontwikkelen en beoordelen.
Samenhang met talenten, kwaliteiten en drijfveren
Competenties zijn geen losstaand construct, maar komen voort uit de combinatie van wat iemand kent, kan en wil – én wie iemand is. Talent en persoonlijkheid vormen de basis. Iemand met natuurlijk analytisch talent zal sneller vaardig worden in data-analyse. Omgekeerd: zonder kennis en ervaring blijft talent onbenut. Daarom is het zinvol om competentieprofielen te integreren met drijfverenanalyses (zoals TMA), zodat zowel diepere motivatie als zichtbare prestaties meegenomen worden.
Competenties in relatie tot loopbaan en onderwijs
Voor jongeren en werkenden die loopbaankeuzes maken, zijn specifieke loopbaancompetenties ontwikkeld: reflecteren op eigen kwaliteiten, motieven, netwerken, werkexploratie en loopbaansturing. Deze maken deel uit van wat in opleidingen en begeleiding vaak LOB wordt genoemd. Door per levensfase te kiezen welke competenties versterkt moeten worden, kan een persoon stap voor stap verantwoordelijkheid leren nemen over zijn loopbaan. Ook binnen het hoger onderwijs dragen generieke competenties bij aan het vermogen om zichzelf te blijven ontwikkelen, samen te werken en kritisch te denken – vaardigheden die nodig zijn in steeds complexere maatschappelijke contexten.
Kritische beschouwing: van fuzzy tot geframed
Het begrip competentie is populair, maar bij gebrek aan duidelijke definities ook vatbaar voor misbruik. De zogenaamde fuzzy nature zorgt ervoor dat zonder heldere maatstaven beoordelingen willekeurig kunnen worden. Als gedragsindicatoren te vaag blijven (“draagt bij aan positieve sfeer”) ontstaat nauwelijks houvast. Daarom is er groeiende belangstelling voor evidence‑based HR‑praktijken, met integraal gebruik van modellen, gedragsobservaties en 360‑feedback, waarbij competenties niet louter geëist worden, maar concreet worden getraind en gevalideerd.
Praktische implicaties
Organisaties die bewust met competenties werken, maken zo zichtbaar wat er gevraagd is, waar ontwikkelbehoefte ligt en hoe medewerkers daarop kunnen groeien. In werving helpt het concrete taalgebruik en modellen om juiste kandidaten te selecteren. In ontwikkeling kunnen medewerkers via trainingen, coaching of reflectie gericht groeien naar gewenste niveaus. En in beoordeling – via gedragsgerichte interviews of feedbacksessies – wordt helder of men op een competentie beschikt en hoe dat werkt in de praktijk.
| Aspect | Beschrijving | Voorbeelden / Functie |
|---|---|---|
| Definitie | Een combinatie van kennis, vaardigheden en persoonlijke eigenschappen die iemand in staat stelt om effectief taken uit te voeren. | Competenties zijn waarneembaar in gedrag en relevant in concrete werksituaties. |
| Samenstelling (KVA‑model) |
|
Kennis van Excel, vaardigheid om plannen te maken, houding van doorzettingsvermogen. |
| Soorten competenties | Indeling in generieke (bv. sociale, cognitieve) en functiegerichte (bv. technisch, management) competenties. | Generiek: samenwerken, communiceren. Functiespecifiek: programmeren, projectmanagement. |
| Voorbeelden | Lijst met veelvoorkomende competenties op de arbeidsmarkt. | Communicatie, analytisch denken, aanpassingsvermogen, leiderschap, klantgerichtheid. |
| Ontwikkeling | Competenties ontwikkel je via opleiding, training, praktijkervaring, coaching. | Planmatig werken trainen via opleiding, leiderschapskwaliteiten opbouwen in teamproject. |
| Belang in HR | HR gebruikt competentiemanagement voor selectie, ontwikkeling en organisatieafstemming. | Duidelijke taal in functiekaders, gericht opleiden en sturen van medewerkers. |
| Functie bij sollicitaties | Competenties op cv en in gesprek tonen wat je kunt en wie je bent. | “Ik ben analytisch en klantgericht”—onderbouwd met concreet voorbeeld uit werkervaring. |
Waar komt het woord competenties vandaan?
Het woord competentie spreek je uit als com-pe-ten-tie en is afgeleid van de Franse taal en betekent bekwaamheid of bevoegdheid. Een competentie is iets dat je kunt bezitten, leren en ontwikkelen. Om bijvoorbeeld een functie nog beter uit te oefenen.
Competenties in het Engels
In het Engels bestaat het woord competences dat dezelfde betekenis heeft als het woord competenties in het Nederlands. A competent person is dus iemand die bekwaam is. Bijvoorbeeld om een bepaalde taak te voltooien of een probleem op te lossen. An incomptent person is juist iemand die daar niet toe in staat is. In het Nederlands spreken we dan vaak over incompetent.
Synoniemen voor competentie
Synoniemen voor het woord competentie zijn bekwaamheid, gedrevenheid, deskundigheid, meesterschap, slagvaardigheid en vakmanschap en vakbekwaamheid. Als je spreekt over een competente medewerker, dan spreek je dus doorgaans over iemand die zijn vak meester is en een taak naar verwachting kan voltooien. Of in staat is om problemen adequaat op te lossen.
Niet te verwarren met vaardigheden
Vaardigheden zijn onderdeel van je competenties, maar een competentie is niet een vaardigheid an sich. Het grote verschil is namelijk dat een competentie in theorie te leren is. Je leert immers hoe je bijvoorbeeld een bepaald beroep kunt uitoefenen, maar je leert pas de vaardigheden als je het ook daadwerkelijk doet. Een goed voorbeeld is een taal leren. Je kunt de woorden leren en de taal leren spreken en schrijven, maar door het te doen kun je er ook pas echt vaardig in worden.
Zijn competenties te leren?
Het korte antwoord op de vraag of competenties te leren zijn is dus ja. Als voorbeeld de taal die je hebt geleerd, maar waar je nog niet heer en meester in bent. Door te oefenen en jezelf uit te dagen kun je de taal onder de knie krijgen en er zelfs een expert in worden. Een talenknobbel kan dus wel een competentie zijn, die je ook nog verder kunt ontwikkelen tot het niveau waar je je prettig bij voelt. En zo zijn er nog legio voorbeelden van competenties die je kunt bezitten en waarin je kunt groeien.
De competenties van een werknemer
In de zoektocht naar een nieuwe werknemer voor binnen de organisatie worden er functieprofielen opgesteld. In deze functieprofielen worden vaak ook enkele competenties benoemd die een sollicitant moet bezitten als die op de vacature wil reageren. Voor iemand die zelfstandig moet werken en ook beslissing moet nemen is een competentie, zoals besluitvaardig, een belangrijke. Een teamspeler is een competentie die weer zeer nuttig is als iemand bijvoorbeeld in een team van professionals moet opereren.
De competenties van een manager
Een manager moet ook een aantal belangrijke competenties bevatten als hij of zij de functie naar behoren wil uitvoeren. Een leidinggevende moet bijvoorbeeld over leidinggevende skills beschikken, maar ook competenties als besluitvaardig en integriteit bezitten. Dit zijn vaak ook harde eisen die in het functieprofiel worden omschreven.
De competenties van een verpleegkundige
Verpleegkundigen moeten een groot aantal competenties bezitten als ze ook in die functie willen opereren. Luisterend vermogen, empathie en oog voor detail zijn bijvoorbeeld belangrijke competenties waarmee iemand zijn of haar vak kan verstaan. Dat heeft alles te maken met het feit dat je patiënten een luisterend oor moet kunnen bieden en je moet kunnen inleven in iemand zijn emoties, zodat je ook de hulp kan bieden die iemand nodig heeft. Terwijl je ook zorgvuldig de instructies van een arts moet kunnen opvolgen.
Competenties op een cv
Je krijgt met je competenties te maken als je aan de slag gaat met je cv, maar welke competenties zijn nu echt het vermelden waard? Dat is grotendeels afhankelijk van de functie waarop je solliciteert. Het is dus altijd goed om een functieprofiel door te nemen en in te spelen op de vraag vanuit het bedrijf. Een functie in de sales vraagt bijvoorbeeld om competenties als doortastendheid, resultaatgericht en sterke communicatieve vaardigheden.