Consistentie betekenis
Met die eerste betekenis werken wiskundigen, databasebeheerders, rechters en beleidsmakers: zij leggen alle stukken naast elkaar en kijken of ze botsen. De tweede hoort bij alles wat je kunt roeren of kneden, van vla tot klei. In de zorg krijgt die kant zelfs nummers. Consistentie 4 is dan meestal IDDSI-niveau 4, glad gemalen eten of zeer dik vloeibaar drinken, en soms Bristol-type 4 op een schaal voor ontlasting.
Wanneer is een verhaal consistent?
Om de betekenis van consistentie te vatten, begin je het makkelijkst bij een verhaal. Zegt een kind eerst dat zijn huiswerk af is en even later dat het er nog niet aan begonnen is, dan valt dat verhaal uit elkaar. Het is inconsistent: de ene bewering spreekt de andere tegen. Het omgekeerde heet consistent, en dat bijvoeglijk naamwoord betekent dat alles klopt en logisch in elkaar grijpt. Consistentie is het zelfstandig naamwoord erbij. Je hebt het dan over de eigenschap zelf, zoals de consistentie van een betoog of van een alibi. Een losse plek waar twee dingen botsen, heet een inconsistentie. Wil je meer weten over het bijvoeglijk naamwoord, ook over consistent gedrag, kijk dan bij consistent betekenis.
Betekenis consistentie volgens de woordenboeken
Woorden.org noemt bij consistentie twee betekenissen, en de tweede krijgt het etiket natuurkunde. Daar gaat het om hoeveel vast materiaal een brij of vloeistof bevat. Als voorbeeld dient een massa die week aanvoelt. WikiWoordenboek omschrijft die kant met woorden als dikte, stevigheid en verband.
De eerste betekenis is abstracter. Woorden.org houdt het op overeenstemming en logische samenhang, met tegenstrijdigheid als tegendeel. WikiWoordenboek legt de nadruk op het ontbreken van tegenspraak binnen het geheel. Dat die abstracte betekenis ook buiten het woordenboek leeft, laat NRC zien: in februari 2025 gebruikte die krant consistentie voor de logische samenhang van een redenering.
Consistentie in de wiskunde en de logica
Een wiskundige begint met een handvol uitgangspunten, de axioma’s, en leidt daar stellingen uit af. Zo’n stelsel heet consistent zolang er nooit twee beweringen uit volgen die elkaar tegenspreken. Die omschrijving staat al in 1939 bij Dijksterhuis. In de logica geldt hetzelfde voor elk formeel systeem: consistent betekent innerlijk samenhangend en zonder tegenstrijdigheid, inconsistent het tegendeel.
De bekendste uitkomst op dit terrein komt van Gödel. Hij bewees met zijn onvolledigheidsstelling dat een formeel systeem dat de wiskunde beschrijft, nooit tegelijk consistent en volledig kan zijn. Consistentie is in de wiskunde dus een eis waarvoor je iets inlevert: wie tegenspraak uitsluit, moet aanvaarden dat het systeem niet alles omvat.
Wat betekent consistentie in een database?
Stel dat een adressenbestand dezelfde postcode op de ene plek als 1234AB noteert en op een andere als 1234 ab. Een mens ziet dat het om hetzelfde gaat, een computer niet. Daar begint consistentie bij data: gelijke gegevens horen op gelijke wijze te zijn opgeslagen. Wikipedia noemt dat de syntactische kant, de vorm waarin iets genoteerd staat.
Daarnaast bestaat semantische consistentie. Die vraagt dat een veld overal hetzelfde betekent. Wie in het veld voor de voornaam ook bedrijfsnamen invult, maakt het bestand inconsistent, ook al is elke notatie keurig. Beheerders rekenen consistentie daarom tot de kwaliteit van hun gegevens: een bestand kan vol staan en toch weinig waard zijn als dezelfde dingen op verschillende manieren zijn vastgelegd.
Consistente verklaringen in het strafrecht
Een getuige wordt vaak meer dan eens gehoord. Juristen kijken dan of wat hij zegt met zichzelf strookt, binnen één verhoor en tussen het eerste en het tweede. Is dat zo, dan heet de verklaring consistent.
Dat lijkt een sterk teken van betrouwbaarheid, maar in het handboek Betrouwbaar getuigenbewijs komt een ander beeld naar voren: het verband tussen consistentie en waarheid blijkt klein. Wie steeds woord voor woord hetzelfde vertelt, kan zijn verhaal ook hebben ingestudeerd. Andersom is een tegenstrijdigheid wel een aanwijzing: op dat punt zit vermoedelijk een fout in een losse bewering. Zo’n verschil tussen twee verklaringen heet ook wel een discrepantie (meer daarover bij discrepantie betekenis).
Consistent beleid en een herkenbare uitstraling
Een gemeente die het fietsen aanmoedigt en tegelijk de fietsenstalling sluit, voert beleid dat met zichzelf overhoop ligt. Woorden.org illustreert het woord inconsistent met managers die maar wat aanrommelen, zodat hun beleid geen kant op wijst.
Marketingbureaus trekken het woord naar de communicatie. Voor hen betekent consistentie dat boodschap, logo, kleuren en toon op elk kanaal gelijk zijn, zodat klanten een bedrijf direct herkennen. Coaches en sportscholen noemen iemand consistent die een gewoonte volhoudt, maar dat gebruik gaat vooral over gedrag en hoort meer bij het bijvoeglijk naamwoord. Een managementsite waarschuwt ten slotte voor schijnconsistentie: processen die op papier sluiten, terwijl het in de praktijk anders loopt.
Verwar consistentie niet met concentratie, consequent of coherent
In de papierindustrie liggen twee maten dicht naast elkaar. Concentratie zegt hoeveel stof er in een vloeistof is opgelost. Consistentie gaat over de vaste stof die niet oplost en in het proceswater blijft zweven, zoals de vezels waar papier van wordt gemaakt.
Consequent ligt dichter bij het gewone gebruik. Het wil zeggen dat je vasthoudt aan een plan of een lijn die je eerder hebt gekozen. Woorden.org geeft consistent zelfs als synoniem, maar consequent draait om trouw aan een besluit, terwijl consistent nagaat of de delen onderling kloppen. Coherent zit er het dichtst tegenaan: coherentie is samenhang tussen losse onderdelen die als geheel klopt. Toch houdt het handboek over getuigenbewijs de twee uit elkaar en behandelt het coherentie en plausibiliteit als een apart criterium.
Wat consistentie wel en niet bewijst
Leg het axiomastelsel, het adressenbestand en de getuigenverklaring naast elkaar, en er valt iets op. In alle drie de voorbeelden is het geheel alleen aan zichzelf getoetst. In de gewone betekenis kijkt consistentie naar binnen: botsen de onderdelen, of passen ze? Of het geheel ook overeenkomt met wat er buiten gebeurde, is een andere vraag.
Juristen maken dat onderscheid met zoveel woorden. Ze spreken van innerlijke consistentie als een verklaring klopt met zichzelf of met eerdere verklaringen, en van uiterlijke consistentie als ze past bij het overige bewijs. Een verhaal zonder innerlijke tegenspraak is daarmee sluitend, maar nog niet waar. Of het ook met de werkelijkheid overeenkomt, weet je pas als je het naast iets anders legt.