Enerverend betekenis
Over dit woord hebben drie taaladviesdiensten zich uitgesproken: de Nederlandse Taalunie met Taaladvies.net, Team Taaladvies in Vlaanderen en het Genootschap Onze Taal. Over de negatieve lezing twijfelt geen van de drie. Bij de positieve lezing kiest elk een eigen formulering en een eigen nadruk. De twee officiële diensten trekken een lijn tussen Nederland en België, terwijl Onze Taal vooral vaststelt dat de meningen over een enerverende middag uiteenlopen.
Is enerverend positief of negatief?
Op de vraag naar de betekenis van enerverend bestaan twee antwoorden, en ze kloppen allebei. De negatieve lezing is het oudst en geldt overal in het Nederlandse taalgebied als standaardtaal: iets werkt op je zenuwen of irriteert je. De positieve lezing, spannend of opwindend, noemt de Taalunie alleen in Nederland standaardtaal. In België is die lezing volgens dezelfde dienst ongebruikelijk. Binnen Nederland staan de twee volgens Onze Taal gewoon naast elkaar, zodat de zin eromheen moet uitmaken welke bedoeld is. Negatief kan het woord dus overal zijn, positief alleen in het Nederlands van Nederland.
Betekenis enerverend in de oudste, negatieve zin
Een buurman die op zondagochtend gaat boren, een telefoon die de hele avond blijft trillen, een rij bij de kassa die niet opschiet: dat is enerverend in de oudste zin van het woord. Zulke dingen maken je niet blij maar kregelig. Onze Taal noemt deze negatieve betekenis de oorspronkelijke. Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands bevestigt dat: vroeger had het woord vooral die lading, en in het Belgisch-Nederlands heeft het die nog steeds. Ook Onze Taal ziet dat Belgen het woord nog altijd vooral zo gebruiken. Wie enerverend in deze zin gebruikt, wordt dus van Oostende tot Groningen begrepen.
Enerverend positief: als spanning een pluspunt is
In Nederland heeft enerverend er een tweede betekenis bij gekregen, en die is juist gunstig. Team Taaladvies omschrijft haar als spannend en prettig opwindend, Woorden.org als iets wat je op een aangename manier opwindt. Denk aan een escaperoom waar je met nog een minuut op de klok de laatste code kraakt, of aan een pubquiz die pas bij de allerlaatste vraag beslist wordt. Ook dan gieren de zenuwen door je lijf, alleen wil je dat gevoel niet kwijt. Volgens Onze Taal kwam deze lezing later op dan de negatieve. Dat een woord zowel een klacht als een compliment kan dragen, lijkt tegenstrijdig. Hoe een uitspraak zichzelf kan tegenspreken, lees je in het artikel wat betekent paradox.
Wat betekent enerverend volgens de Taalunie, Team Taaladvies en Onze Taal?
Team Taaladvies, de Vlaamse overheidsdienst voor taalvragen, gebruikt de ruimste omschrijvingen. Het team rekent irritant en zenuwslopend tot de negatieve betekenis, en zet bij opwindend nog het woord prettig. Taaladvies.net, de site van de Nederlandse Taalunie, houdt het korter, maar komt tot hetzelfde oordeel: negatief is overal standaardtaal, positief alleen in Nederland. Onze Taal spreekt geen oordeel uit over goed of fout. Het genootschap geeft een advies: zorg dat een lezer meteen uit de context kan halen welke betekenis je bedoelt. Geen van de drie keurt de positieve betekenis dus af. Ze verschillen in woorden en in nadruk, niet in hun eindoordeel.
Hoe zwaar weegt de negatieve kant?
Negatief is niet in elke mond even negatief. Bij Team Taaladvies reikt de negatieve lezing van irritant tot zenuwslopend, en daartussen zit nogal wat ruimte. Een collega die steeds door je verhaal heen praat, is irritant. Een nacht wachten op de uitslag van een examen is zenuwslopend. Allebei kun je enerverend noemen. Miet Ooms, die op Taalverhalen.be over het woord schreef, merkte dat veel Nederlanders zenuwslopend te zwaar vinden. Een collega van haar hield het op stressvol en vermoeiend. In die mildere lezing is een enerverende treinreis met drie keer overstappen vooral vermoeiend, en geen beproeving.
Een enerverende dag of week, een enerverend gesprek: welke betekenis geldt?
Achter de zoekterm enerverende betekenis zit waarschijnlijk een zin als “Het was een enerverende dag”. Binnen Nederland kan zo’n zin twee kanten op, en daar wijst Onze Taal met nadruk op: op zichzelf zegt hij niet of je hebt genoten. Pas wat erna komt, beslist het. Een enerverende dag waarop je de sleutel van je eerste huis kreeg, klinkt anders dan een enerverende dag waarop de server drie keer uitviel. Bij een enerverende week denk je aan deadlines of aan een vakantie vol indrukken. Een enerverend gesprek kan een sollicitatie zijn die goed afliep, maar ook een ruzie met de verhuurder. Taalverhalen.be wijst op nog een laag: sprekers zetten het woord soms ironisch in. Dan zegt de zin het ene, bedoelt de spreker het andere, en moet je het uit de toon halen.
Enerverend over de grens: een verraderlijke valse vriend
In een column voor VRT Taal rekende Miet Ooms enerverend tot de gemeenste valse vrienden die Belgen en Nederlanders met elkaar delen. Ze zet het in een rijtje met “met een sisser aflopen” en “het mes snijdt aan twee kanten”. Als voorbeeld geeft ze een journaliste uit Nederland, die haar vroeg of ze haar eigen werk “geweldig enerverend” vond. Met Vlaamse oren klinkt zo’n vraag vreemd. Een peiling die Ooms onder vertalers in een Facebookgroep hield, wees dezelfde kant op: geen enkele Belg koos voor positief of voor allebei, terwijl 77 Nederlanders alleen de positieve lezing aanvinkten en 65 beide. Neerlandistiek.nl waarschuwt dan weer voor een te scherpe scheiding, want ook veel Nederlanders kennen de negatieve lezing.
Van afgewezen naar standaardtaal
Dat de positieve betekenis erbij hoort, was niet altijd vanzelfsprekend. In het Woordenboek vreemde woorden van Kolsteren en Sanders uit 1994 staat volgens een fragment op Ensie uitdrukkelijk dat enerverend ontzenuwend betekent en niet opwindend. Een jaar eerder gaf Meulendijks in Vreemd Nederlands juist opwindend als betekenis. Van Dale geeft volgens Taalverhalen.be alleen de positieve betekenis het label NL, en de Taalunie noemt diezelfde lezing inmiddels standaardtaal in Nederland. Het Algemeen Nederlands Woordenboek heeft nog geen artikel over enerverend. De betekenis van dit woord staat dus nog niet in steen gebeiteld: wat een woordenboek in de jaren negentig afwees, heeft in Nederland intussen gewoon een plek.