Emoticons betekenis
Het woord is uit het Engels overgenomen en het teken zelf komt uit Amerika: het eerste voorstel dateert van 1982 en kwam van een universiteit daar. Dat emoticons uit Japan zouden stammen, is dus een misverstand. Japan leverde wel de emoji, en ook de kaomoji komt daarvandaan. In alledaags Nederlands worden emoji, smiley en emoticon als een en hetzelfde behandeld, terwijl er technisch gezien wel degelijk verschil tussen zit.
19 september 1982: het voorstel van Scott Fahlman
Twee tekenreeksen, meer was het niet: 🙂 voor een bericht dat als grap bedoeld was, 🙁 voor alles wat dat niet was. Zo stond het in een berichtje dat op 19 september 1982, om precies 11.44 uur, verscheen op een prikbord van Carnegie Mellon University, geplaatst door onderzoeker Scott Fahlman. De aanleiding was heel praktisch. Aan de universiteit was onrust ontstaan over een studentengrap die een besmetting tot onderwerp had, en sindsdien liep er een discussie over hoever humor mocht gaan. Fahlman zocht dus geen gevoelsteken maar een markering, zodat lezers een niet serieus bedoeld bericht meteen als zodanig konden herkennen. Blijdschap, verdriet of verbazing uitdrukken kwam er pas later bij.
Van dat bericht bleef daarna jarenlang geen spoor over. In 2002 dook het alsnog op, teruggehaald van een bewaarde back-uptape uit oktober 1982, en sindsdien is Fahlmans oorspronkelijke bericht bij zijn universiteit online te lezen. Het teken deelt zijn tijdvak met de korte mailtaal die toen opkwam; zie daarvoor FYI betekenis.
Emoticons betekenis: wat de losse tekens uitdrukken
Wat betekenen emoticons als je ze in een berichtje ziet staan? Hieronder staat een selectie getypte tekens, met de betekenis die er in het Nederlands aan wordt gegeven:
- 🙂 blij
- :3 blije kat
- x] grijns
- 😀 glimlach, lachend, heel blij
- 😉 knipogend
- >:-D gemeen
- :”) schaamte, blozend
- ^^ wenkbrauwen tegelijkertijd optrekken
- 😕 denkend
- :-/ verward
- O_O geschokt
- 🙁 verdrietig
Van de tekens met een streepje bestaat ook een kortere schrijfwijze zonder dat streepje, zoals 🙂 en ;). Aan de betekenis verandert dat niets.
Emoticon, emoji of smiley: drie termen, drie dingen
Van de drie termen reikt smiley het minst ver: dat woord is er alleen voor het lachende gezichtje. Emoticon dekt een ruimer gebied. Daaronder valt elke reeks teksttekens waarmee je op je toetsenbord een gezicht of houding nabootst. Een emoji werkt anders: die tik je niet in elkaar, die kies je uit een palet. Het is een gekleurd pictogram dat in de wereldwijde tekenstandaard Unicode een eigen teken is.
Sla je een naslagwerk open, dan zie je die scheiding overigens niet terug. Het Algemeen Nederlands Woordenboek zet emoji en smiley zonder omhaal als synoniem bij emoticon, terwijl Unicode de termen juist netjes uit elkaar houdt. Een tegenspraak is dat niet: het ene beschrijft hoe Nederlanders de woorden gebruiken, het andere hoe de techniek in elkaar zit. Aardig voor wie de herkomst wil weten: emoji mag dan op emotion lijken, familie zijn die twee woorden niet. In het Japans staat e voor beeld en moji voor teken.
Waarom staat een kaomoji rechtop en een westers teken niet?
Draai je hoofd een kwartslag linksom en 🙂 valt op zijn plek. Fahlman schreef er in 1982 zelf al bij dat je zo’n teken schuin moet lezen. Het haakje aan het einde is de mond, de dubbele punt vormt twee ogen en het streepje daartussen moet de neus voorstellen. Dat haakje draagt bij westerse tekens de hele uitdrukking: zet het spiegelbeeld ervan neer en hetzelfde gezicht kijkt ineens bedroefd. Van de drie onderdelen sneuvelt de neus dan ook het vaakst – een aanslag minder werk, en omdat dat streepje in bijna elk compleet teken identiek is, mist niemand het. Zo blijven de korte vormen 🙂 en 🙁 over.
De Japanse tegenhanger vraagt geen gekantelde blik: een kaomoji staat gewoon rechtop. De uitdrukking zit daar niet in de mond maar in de ogen. Het tekenaanbod is bovendien ruimer dan bij ons, tot aan het katakana-teken ツ en het afkeurende ಠ_ಠ toe, en door er een spatie in te zetten maak je zelfs zichtbaar welke kant het gezichtje op kijkt. Hoe zoiets in elkaar zit, laat (*_*) zien: de haakjes bakenen het gezicht af, de sterretjes staan voor de ogen en er ligt een streepje tussen dat als mond fungeert. Deze schrijfwijze ontstond bij ASCII NET; die Japanse dienst hoorde bij de begindagen van het onlineverkeer, en Yasushi Wakabayashi maakte er in 1986 het allereerste exemplaar, (^_^). Dat een cultuur haar eigen leesconventie meebrengt, laat ook de pagina culturele symbolen betekenis zien.
Van getypte tekens naar een gekleurd plaatje
Dat emoticon en emoji zo vaak door elkaar lopen, komt door een mechanisme dat je zelf dagelijks in werking ziet. Programma’s en platforms zijn de ingetikte reeksen gaandeweg door afbeeldingen gaan vervangen, en ze leveren er paletten en menu’s bij waaruit je zo’n plaatje meteen kunt aanwijzen. Het Algemeen Nederlands Woordenboek beschrijft die tussenvorm ook: het teken is er niet altijd meteen als plaatje, maar verschijnt soms pas nadat je de letters, cijfers of symbolen hebt ingetikt. In de praktijk vervaagt het onderscheid tussen zelf typen en aanwijzen.
In Unicode bestaat bovendien een codeblok met precies die naam, Emoticons. Volgens de strikte omschrijving zijn de tekens daarin echter emoji, want het zijn losse pictogrammen en geen zelfgetypte reeksen. Als de standaard zelf de twee woorden laat samenvallen, is het niet vreemd dat de rest dat ook doet.
Waarom zetten mensen een emoticon in hun bericht?
Wat emoticons betekenen, hangt samen met wat geschreven taal juist niet kan. Wie praat, levert er vanzelf een stembuiging, een blik en een handbeweging bij, en de ander hoort daaraan of iets serieus of plagerig bedoeld is. Wordt diezelfde zin getypt, dan valt die hele laag weg. Een emoticon zet er in twee of drie aanslagen iets voor terug. Het Algemeen Nederlands Woordenboek omschrijft die functie nuchter: het teken geeft in geschreven tekst een emotie weer.
Dat verklaart ook waar de tekens zich ophopen. Naslagwerken noemen chat, sms en e-mail als hun vaste terrein, en toen er nieuwe kanalen bij kwamen, volgden weblogs en sociale media. Steeds gaat het om schrijven dat dicht tegen spreken aan ligt; meer daarover staat op de pagina informeel taalgebruik betekenis.
Herkomst, lidwoord en afbreking van het woord
Wat betekent emoticon eigenlijk als woord? Er circuleert een lezing als emotional icon, maar geen taalkundig naslagwerk bevestigt haar. De juiste samenstelling loopt via emotion en icon, twee Engelse woorden, aaneengeschoven tot een nieuw begrip. Nederlandse alternatieven zijn er ook bedacht: gevoelsteken, emoteken, ideogram en smoeltje. Geen ervan heeft het gered. Beide helften zijn zelf leenwoorden. Onder emotion ligt het Latijnse e-movere, naar buiten bewegen; onder icon het Griekse eikoon, een woord voor gelijkenis of afbeelding. Letterlijk uitgepakt is het dus de afbeelding van een gevoel dat naar buiten treedt.
Over de woordvorm bestaat weinig onduidelijkheid. Het meervoud luidt emoticons. Afbreken kan op twee plekken, achter emo en achter ti: emo-ti-con. Dezelfde streepjes gelden voor emo-ti-cons. Ook de spelling ligt vast: met een o, niet met twee. Alleen het lidwoord staat open. De emoticon is goed en het emoticon eveneens, en daarmee mag je ook kiezen tussen die emoticon en dat emoticon. Kies er zelf een en blijf daar consequent in.
Wat de emoticon aan het digitale schrijven heeft toegevoegd
Wat op een enkel prikbord begon als noodgreep voor een grens die niemand kon zien, hoort nu bij het gewone gereedschap van wie typt. De kaomoji uit Japan gelden bovendien als de opmaat naar de emoji, dus ook de kleurige pictogrammen op een telefoon staan in die lijn. Voor de lezer levert dat een vuistregel op: kijk eerst of je teksttekens of een pictogram voor je hebt en zoek daarna pas wat het uitdrukt. Wie de betekenis van een afzonderlijk teken naslaat, merkt namelijk dat de uitleg per teken redelijk vastligt, maar de toon die de afzender bedoelde niet. Dat laatste blijft een kwestie van meelezen.