Oid betekenis
Je komt hem vooral in geschreven tekst tegen: in een mail, een advertentie of een verslag, meestal na een paar voorbeelden die je niet wilt afmaken. De drie letters volgen de drie woorden: eerst “of”, dan “iets”, dan “dergelijks”. Het Algemeen Nederlands Woordenboek geeft er “overige” als woordsoort bij en noteert erbij dat de afkorting vooral tot de geschreven taal behoort. De Taalunie neemt haar gewoon als lemma op in haar Woordenlijst Nederlandse Taal, met keurmerk, naast buren als e.d., etc. en z.o.z. Die hele familie draagt punten om dezelfde reden: wie ze hardop leest, zegt de volledige woordgroep.
O.i.d. betekenis: waarom e.d. en etc. iets anders beloven
De betekenis van o.i.d. ligt het dichtst bij die van e.d. De twee zien er hetzelfde uit, maar hun officiële verklaring loopt uiteen. De Woordenlijst geeft e.d. als “en dergelijke”: daarmee tel je er soortgelijke zaken bij. Bij o.i.d. staat er “of iets dergelijks”, en dat eerste woordje zet er een alternatief naast, iets van dezelfde soort dat je verder niet benoemt. Etc. is een derde geval: dat is Latijn, voluit “et cetera”, en het betekent “en de rest”, dus daarmee laat je de rij doorlopen. Enz. doet hetzelfde in het Nederlands, voluit “enzovoort” of “enzovoorts”. Aardig detail: de Woordenlijst kent e.d. twee keer. Naast “en dergelijke” staat er een lemma uit de sport, want e.d. kan ook “eigen doelpunt” betekenen.
Wat betekent oid zonder punten?
Officieel bestaat de puntloze vorm niet, en dat valt met de spellinglijst in de hand hard te maken. De Taalunie kent alleen de geschreven vorm waarin elke letter door een punt wordt gevolgd, geeft er het label woordgroep (afkorting) bij en zet er het keurmerk op dat de spelling officieel maakt. Dezelfde lijst raadplegen op oid, zonder punten, levert niets op: als woord komt die vorm er niet in voor. WikiWoordenboek vermeldt bij de vorm met punten dat de Taalunie haar in de lijst heeft staan. Let ook op de laatste punt: er hoort er een achter elk woord dat is ingekort, en dus ook achter de d – de variant o.i.d zonder slotpunt is niet af. Ook O.I.D. en OID kloppen niet, want de Taalunie wil in afkortingen geen hoofdletters. Alleen in een zin die met de afkorting opent, wordt de o groot.
Vier afkortingen uit de Woordenlijst, voluit
Niet alleen o.i.d. krijgt in de Woordenlijst een verklaring mee; de afkortingen eromheen ook. Vgl. betekent “vergelijk” en is er als overig gerubriceerd. Id. staat voor “idem” en geldt daar als aanwijzend voornaamwoord. Z.o.z. is “zie ommezijde”, een tussenwerpsel dat je onder aan een blaadje zet. En t.z.t. betekent “te zijner tijd”, een bijwoordelijke uitdrukking. Ze dragen hun punten om precies dezelfde reden als o.i.d.: bij het voorlezen klinken de hele woorden. Datzelfde gaat op voor s.v.p.; wat daar dan te horen is, lees je terug bij svp betekenis. De Leidraad bij die lijst kent daarnaast een tussengroep: vormen waarvan de losse letters in het spreken gewoon zijn geworden terwijl de punten bleven staan, zoals c.q., waarover je meer vindt bij cq betekenis.
Waarom o.i.d. niet hetzelfde is als id. of IOD
Twee vragen die Google bij dit trefwoord toont, gaan niet over onze afkorting zelf maar over de buren. Id. is er een van. Die kort één woord in, “idem”, en draagt daarom één punt; o.i.d. kort er drie in en draagt er drie. IOD is een ander verhaal: daar staan dezelfde letters in een andere volgorde, en het gaat niet om een taalkundige afkorting maar om de naam van een dienst. Bij Nederlandse overheidsdiensten staat IOD voor Inlichtingen- en Opsporingsdienst. Bedoel je “of iets dergelijks”, dan houd je de o vooraan en de punten erin.
Ofzo, of zoiets: de lossere varianten
Naast de afkorting bestaan er varianten die op hetzelfde neerkomen. Scribbr noemt er drie: of iets in die richting, of zoiets en ofzo. Woorden.org en Encyclo voeren alleen ofzo; Afkortingskoning noemt daarnaast of zoiets. Ze klinken losser dan de ingekorte vorm, al legt geen enkele taalkundige bron dat verschil ook echt vast. Opvallend is dat de varianten allemaal met hetzelfde woordje beginnen. Toeval is dat niet, want juist dat “of” maakt van een rijtje voorbeelden een keuze. Hoe zulke lossere vormen in een tekst uitpakken, komt aan bod bij informeel taalgebruik betekenis.
Mag o.i.d. in een formele tekst?
Het scriptieplatform Scribbr raadt aan de afkorting in een scriptie of ander academisch stuk voluit te schrijven, ook al heeft de Taalunie haar gewoon in haar lijst opgenomen. Dat past bij de algemene lijn van diezelfde Taalunie, die afkortingen liever uitgeschreven ziet omdat een tekst met veel van die vormen minder toegankelijk wordt. Juist over deze afkorting lopen de taalsites uiteen: bij de een heet zij vaag of slordig zodra een tekst formeler wordt, bij de ander juist neutraal en overal bruikbaar. Een werkbare vuistregel is dan: in een mail of een advertentie kan o.i.d. prima, en in een stuk dat beoordeeld wordt, zet je de drie woorden er gewoon uitgeschreven neer.
Kies de vorm die zegt wat je bedoelt
Wie moet kiezen tussen o.i.d., e.d. en etc., vindt het antwoord in de Woordenlijst: die schrijft van alle drie op wat ze voluit zeggen. Mag je kind op schoolreis een appel, een krentenbol o.i.d. meenemen, dan is een ander tussendoortje van die soort net zo goed. Liggen er in de la lijm, plakband e.d., dan ligt er nog meer knutselspul bij. Staat er op een jaarplanning januari, februari, maart etc., dan lopen de maanden gewoon door. Zo bekeken draait de keuze niet om stijl maar om de betekenis van de woorden die eronder schuilgaan, en die woorden kun je nakijken in plaats van aanvoelen.